هنوز کاغذ را کامل بر ميز نگذاشته و قلم به دست نگرفته بودم که صداي آشنايي عتاب آلوده گفت:« ايني که برداشتي يه تيکه از يه درخته ...اصلا حواست هست؟»  جمله خيلي کوتاه بود اما تاثيرگذار به گونه‌اي که هنوز هم هر وقت چشمم به کتاب و کاغذي مي‌افتد احساس مي‌کنم دارم تکه‌اي يک درخت را نگاه مي‌کنم. حکمت اين نسخه‌ها و کتاب‌ها و در نهایت کتابخانه‌هاي ديجيتال هم نبايد چيزي به غير از اين باشد؛ حکمتي که تلاش دارد اين عادت درخت خواني را از ما ربوده و چشم‌ها و انگشتانمان را با کليدهاي منظم و آراسته نشسته بر کيبورد رايانه‌هايمان آشنا کند.

هرچند مي‌دانم که لذت شنيدن صداي هيچ دابل کليکي براي باز شدن صفحه‌اي تازه به پاي کيف لمس و احساس بوي کاغذ کتابي نو که دست مي‌گيريم نمي‌رسد؛ لذتي که با نزديک شدن به صفحات پاياني کتاب بدون شک دو چندان خواهد شد.

اما قصه کتابخانه‌هاي ديجيتالي ماجرايش متفاوت است، چرا که نه تنها شما را از وجدان درد تکه تکه کردن تنه‌هاي درخت در اين باغ تنک که حتي از مشاهده مجموعه بي‌شمار کتاب‌هاي نخوانده که بيشتر حکم نمازهاي قضاي ما را دارند نيز رهايي مي‌بخشد. فقط کافي‌ است کليد واژه مورد نظر خود را تايپ و با چند کليک کتاب و مطلب دلخواه را بدون وسوسه برداشتن و تورق کتاب‌هاي دور و بر پيدا کنيد چرا که به اين قول قديم چشم که نبيند، دل هم نخواهد خواست. پس شايد قصه اين کتابخانه‌هاي ديجيتالي حکم همان خنجري را داشته باشد که قرار است بر ديده‌اي عاشق فرود آيد تا دلي آزاد شود. عشقي که اين بار به بوي تازگي کاغذ است و تورق صفحات متراکم کتاب...

سامانه کتابخانه ديجيتالي دانشگاه تهران

در لينک معرفي اين سايت، هدف از تاسيس  آن جمع کردن كليه خدمات كتابخانه‌اي دانشگاه عنوان شده كه به صورت الكترونيكي و از طريق وب ارايه مي‌شوند. اين سامانه به عنوان نسخه اول كتابخانه ديجيتالي دانشگاه تهران است که تاسيس آن به سال 1384 باز مي‌گردد. طراحي کلي سايت بسيار ساده و استفاده از آن نيز آسان به نظر مي‌رسد. به گونه‌اي که در همان صفحه نخست در چهار قسمت مجزا خدمات ارايه شده در اين سايت به چشم مي‌خورد.

با ورود به اين سايت امکان دسترسي به اطلاعات تمامي کتابخانه‌هاي دانشگاه تهران و همچنين پايگاه اطلاعات علمي و نشريات علمي و نشريات الکترونيکي اشتراکي دانشگاه تهران وجود خواهد داشت. همچنين امکان دسترسي  به نسخه الکترونيکي پايان‌نامه‌هاي تحصيلي و کتاب‌هاي چاپ دانشگاه تهران و البته نشريات علمي همراه با امکان جست‌وجو و نمايش متن کامل مقالات در نظر گرفته شده است. البته اين نکته را نبايد فراموش کرد که امکان استفاده معمول از اين امکانات صرفا براي اعضاي سايت که احتمالا يا دانشجوي اين دانشگاه‌اند يا يکي از اعضاي هيات‌هاي علمي آن وجود دارد که اين مي‌تواند از مهم‌ترين نقاط ضعف آن به شمار رود.

به عنوان مثال، وقتي وارد لينک جست‌وجوي کتابخانه‌اي در صفحه اول اين سايت مي‌شويد هر چند با لينک‌هاي جذاب و به نظر مفيد ديگري همچون جست‌وجوي کتاب، درخواست کتاب از مخزن و همچنين سامانه پايان نامه‌هاي دانشجويي مواجه خواهيد شد اما اگر دانشجوي دانشگاه تهران نباشيد تبصره‌اي که ادامه هر يک از اين لينک‌ها در پرانتز آورده شده ذوق شما را بدون شک کور خواهد کرد، ذوقي که تنها با عضويت در سايت و حتي گذر از سد کنکور اين دانشگاه امکان وجود مي يابد.

پس اگر محقق آزاد يا دانشجويي از مرکز آموزشي ديگري باشيد نه با مراجعه به اين سايت که تنها با حضور در مکان، امکان استفاده از منابع را خواهيد داشت. پس اگر يکي از اهداف گسترش فضاي مجازي کمک به کاهش ترافيک شهري و امکان انجام امور از طريق شاهراه‌هاي مجازي باشد، اين سايت با در نظر گرفتن تبصره مخصوص اعضا کمکي به مهندسان شهري حداقل در اين زمينه نخواهد کرد. اما ظاهرا لينک نشريات الکترونيکي آن کاربر را با چنين بن بستي روبه‌رو نمي‌کند، چرا که با دانلود نرم‌افزاري که آدرسش در همان صفحه موجود است مي‌توانيد به مقاله يا نشريه موردنظرتان در زمينه‌هاي گوناگون علمي دسترسي داشته باشيد.

از خدا که پنهان نيست از شما چه پنهان لينک مربوط به نسخه الکترونيکي کتب انتشار يافته توسط انتشارات دانشگاه تهران حداقل در زمان نگارش اين سطور حتي با سعي مکرر نگارنده ممکن نشد. اميد است که درج اين لينک خدايي نکرده نه صرف پر کردن صفحه و رنگ و لعاب سايت، بلکه حقيقتا با هدف ارايه نسخه الکترونيکي کتب انتشار يافته اين مرکز آموزشي در نظر گرفته شده و حداقل اجراي آن از برنامه‌هاي آينده مديران سايت باشد. از پايگاه اطلاع‌رساني تخصص اين سايت هم که لينک آخر آن به شمار مي‌رود زياده عرضي نيست که حکايت مفصل آن چند شماره پيش به عرض رسيده است.  همان سايتي که اداره کل تامين تجهيزات و اطلاعات علمي دانشگاه تهران بود و مفصل درباره‌اش گفتيم از طريق سايت کتابخانه دانشگاه تهران هم قابل دسترسي است.

کتابخانه عمومي نيويورک

اگر مي‌خواهيد بدانيد يک نيويورکي چه کتاب‌هايي را مطالعه مي‌کند و اساسا به چه موضوعاتي علاقه‌مند است، لازم نيست سختي سفر تهران تا نيويورک را بر خود هموار کنيد، چراکه سايت کتابخانه عمومي نيويورک که در خاطر بسياري از کتابخوانان و فيلم بينان، شهر هنر، معماري، کتاب و سينما به شمار مي‌رود به شما در ارضاي اين کنجکاوي کمک خواهد کرد. اين کتابخانه که به بيان خودش چيزي بيش از يک کتابخانه صرف که در واقع محلي براي نگهداري مجموعه اي از آثار هنري اعم از کتاب و فيلم يا موزيک و نقاشي به شمار مي رود در واقع حافظ خاطره جمعي همشهريان خود به شمار مي رود، خاطره‌اي که اين سايت سعي در بازنمايي آن دارد.

صفحه نخست سايت به ارايه اطلاعاتي درباره محتويات و امکانات موجود در کتابخانه اختصاص يافته و امکان جست‌وجو در محصولات موجود در اين کتابخانه اعم از کتاب، فيلم و فايل‌هاي صوتي و تصويري گوناگون را فراهم آورده است. نکته جالب کلکسيون تصاوير ديجيتالی از معروف‌ترين نقاش‌هاي سراسر دنيا و همچنين تصاوير تکه‌هاي عکسبرداري شده از کتاب‌هاي شعر و داستان است که به اين سايت جدابيت خاصي بخشيده و گشت و گذار در آن را لذت بخش مي‌کند.

کتابخانه ديجيتالی کتاب‌هاي صنعتي

از ظواهر امر اين‌گونه پيداست که در ممالک مترقيه بحث کتابخانه‌هاي الکترونيک آنقدر جدي و همه‌گير شده که تنها براي کتابخانه‌هاي عمومي که حتي براي کتابخانه‌هايي با موضوعات تخصصي نيز کاربرد دارد. کتابخانه ديجيتالي ACM که به نظر مي‌رسد به ارایه کتاب‌هاي صنعتي، رياضي و خلاصه علوم پايه اختصاص دارد از جمله اين سايت‌ها به شمار مي رود. صفحه نخست سايت اين کتابخانه بر خلاف سايت کتابخانه دانشگاه تهران صفحه‌اي شلوغ و پر از لينک‌هاي متنوع است. اين کتابخانه ديجيتالي که از طريق پورتال ACM در اختيار کاربران قرار مي‌گيرد امکان عضويت رايگان و استفاده از امکانات سايت براي کاربران بين‌المللي را در صفحه نخست خود مد نظر قرار داده است.  موتور جست‌وجوي مندرج در اين صفحه از دو قسمت جست‌وجوي ساده و پيشرفته تشکيل شده و امکان جست‌وجو براي دريافت نسخه‌هاي الکترونيکي کتب، روزنامه و مجلات تخصصي مربوط را فراهم آورده است. در همين صفحه، تازه‌ترين اطلاعات مربوط به کتاب‌هايي که به تازگي دانلود شده با اشاره به قسمت‌ها و موضوعات مختلف آن‌ها به چشم مي‌خورد، همچنين متن کامل کتاب‌ها و مقالاتي که توسط همين سازمان انتشار يافته‌اند نيز به طور رايگان در اختيار کاربران قرار داده شده است.

شيوه ارايه مطلب در اين سايت به گونه‌اي است که کاربران مي‌توانند بدون اين‌که قدم از قدم بردارند منابع و اطلاعات مورد نياز خود را از جمله کتاب، مقاله، روزنامه، مجله و حتي خبر نامه‌هاي مرتبط از طريق عضويت در اين سايت دريافت کنند. همچنين مقالات و نقدهاي مربوط به مطالب و مقالات موجود در سايت به همراه اطلاعات نويسندگان در لينکي مجزا در نظر گرفته شده تا کاربر نه تنها به مطلب مورد نظر خود که به تمامي مطالبي که حول و حوش موضوع مورد نظرش نگاشته شده نيز دسترسي داشته باشد. گزينه بازخورد يا فيدبک‌هاي شما نيز سعي دارد تعاملي بودن نگاه مديران سايت با کاربرانشان را نشان دهد نکته‌اي که در سايت کتابخانه الکترونيکي دانشگاه تهران با عنوان ارتباط با ما در نظر گرفته شده و به ارايه آدرس، تلفن و پست الکترونيکي اکتفا کرده بود.

کامپيوتر در کامپيوتر

اين کتابخانه ديجيتالي نه به موضوعات صنعتي که خود به دنياي مجازي و کتب مربوط به دنياي کامپيوتر و تکنولوژي ارتباطات اختصاص دارد، در واقع چيزي مثل کامپيوتر در کامپيوتر.

اين سايت که خود يکي از لينک‌هاي اصلي سايت جامعه رايانه‌اي (computer society) به شمار مي‌رود از امکانات بي‌شماري در ارايه کتب و مقالات مربوط در سراسر جهان برخوردار است. نکته جالب اين‌که سيستم جست‌وجو در اين سايت به گونه‌اي طراحي شده که مي‌تواند کاربران  را به سمت نسخه‌هاي چاپي موجود از کتاب‌ها و مقالات نيز هدايت کند، به گونه‌اي که به شما مي‌گويد در چه کتابخانه يا کتابفروشي نسخه‌اي از کتاب مورد نظر شما در دسترس قرار دارد.

در اين سايت نزديک به صد عنوان موضوع براي جست‌وجوي تخصصي در اختيار کاربران قرار گرفته است که پس از عضويت در سايت امکان استفاده از آن‌ها ممکن مي‌شود.

علاوه بر اين‌ها نسخه ديجيتالي مجلاتي که به موضوعات کامپيوتري و ديجيتال اختصاص مي‌يابند نيز در باکسي جداگانه قرار گرفته که از موتور جست‌وجوي مخصوص به خود نيز بر خوردار است. راستش شکل و شمايل اين سايت آنقدر تخصصي به نظر مي رسد که شايد نگاه کردن به آن  براي کسي که علاقه و دانشي به اين فضاي لايتناهي مجازي ندارد کمي باعث سردرد است، به بياني ديگر براي کساني چون من که هنوز نوشتن بر کاغذ را به نگاه بر صفحه خوش رنگ و نگار کامپيوترهاي خانگي ترجيح مي دهند شکل و شمايل اين سايت يادآور اين جمله بود که: «بر حذر باش که سر مي شکند ديوارش...»

لوح

http://dlib.ut.ac.ir/ سامانه کتابخانه دانشگاه تهران

http://www.nypl.org/collections کتابخانه عمومي نيويورک

http://portal.acm.org/dl.cfm کتابخانه ديجيتالي کتاب‌هاي صنعتي